KLİMATOLOJİ
İklim bilim olarak da bilinen klimatoloji, fiziki coğrafyanın iklim konusunu inceleyen koludur. Klimatoloji; havanın sıcaklığı, basınç, rüzgâr, yağış, gibi iklim elemanlarını, bunların dağılışlarıyla, bu dağılışta etkili olan faktörleri, ortaya çıkan iklim tiplerini ve bu iklim tiplerinin etkili olduğu iklim bölgelerini incelemektedir. Yeryüzünün bir bölgesinde uzunca bir süre boyunca etkili olan hava olaylarının ortalamasına iklim denir. Kısa süreli hava koşulları ise hava durumu olarak tanımlanır. Örneğin; Yazların sıcak ve kurak geçmesi Akdeniz iklimini tanımlarken, havanın açık ve az bulutlu olması o ana ait bir özellik olup, hava durumunu yansıtır.
Klimatolojiyle yakından ilişkili olan meteoroloji; atmosfer olaylarını fizik bilimi yönünden ve o olayda etkin olan termo-hidrodinamik yasaları bulmak, bunları birtakım matematik formüllere bağlamak amacıyla inceleyen bilim dalıdır. Bu yasalara dayanarak gelecek hava koşullarını tahmin etmek meteorolojinin önemli amaçlarından biridir (Erol, 1991).
ATMOSFERİN BİLEŞİMİ VE YAPISI
Hava küre olarak adlandırılan atmosfer, yerküreyi çevreleyen gazlardan oluşan bir örtüdür. Atmosfer, canlılık olayları için gereken gazları içerirken, güneşten gelen zararlı ışınları süzerek yeryüzüne ulaşmasını ve yeryüzünün aşırı ısınma-soğumasına da engel olur. Atmosferin bileşimi zamandan zamana, bir yerden başka bir yere değişmektedir. Atmosferi oluşturan başlıca gazlar, azot (%78.08) ve oksijen (%20.95), argon (%0.93) ile nicelikleri çok küçük olan bazı eser gazlardan oluşur (Türkeş, 2010). Atmosferdeki gazların büyük bölümünü miktarı “değişmeyen” gazlar oluşturur. Konstant olmayan, oranı değişebilen gazları ise, CO2 (%0,03), H2O (%1,3), O3 (%1) oluşturmaktadır.
Atmosfer bileşimi, sıcaklığı ve basınç bakımından farklı özelliklerdeki katmanlardan meydana gelmiştir.
· Troposfer
Atmosferin yeryüzü ile temas halinde olan en alt katmanıdır. Gaz yoğunluğunun en fazla olduğu katmandır. Ekvator üzerinde 16-17 km, kutuplarda ise 9–10 km kalınlığındadır. Kalınlığının ekvator ve kutuplarda farklı olmasının nedeni, sıcaklık farklı ve merkezkaç kuvvetinin etkisidir. Troposfer, gazların %75′i su buharının ise tamamı bu katmanda bulunması nedeniyle atmosferin en önemli katmanı olarak kabul edilir. Buna bağlı olarak hava akımları, bulutluluk, nem, yağışlar, basınç değişiklikleri gibi bilinen bütün meteorolojik olaylar troposferde meydana gelir, güçlü yatay ve dikey hava hareketleri de bu katmanda oluşur. Troposfer genellikle yerden yansıyan güneş ışınlarıyla ısınır bu nedenle alt kısmı daha sıcaktır. Troposfer ile Stratosfer arasındaki geçiş hattına tropopoz denir.
· Stratosfer
Troposferden itibaren ortalama 50 km. yüksekliğe kadar uzanır. Yatay hava hareketleri görülürken, su buharı olmadığı için dikey hava hareketleri görülmez. Stratosferin üst sınırına Stratopoz denmektedir. Güneşten gelen zararlı (ultraviyole) ışınları tutan ve yeryüzünün aşırı ısınmasını önleyen Ozon tabakası, bu katman içindedir.
· Mezosfer
Stratosfer üzerinde bulunan mezosfer 50-80 km arasındadır. Burada, sıcaklık ve basınç hızla azalır. Üst sınırına Mezopoz denir. Mezopoz düzeyinde, yaklaşık 80 km yükseklikte sıcaklık 90-100⁰ C arasında değişmektedir.
Şekil: Atmosferin Katları (https://www.mgm.gov.tr, 2019).
· Termosfer
Mezopoz’dan sonra yer alan ve en yüksekteki atmosfer tabakasıdır. Mezosferden itibaren 640 km yüksekliğe kadar uzanmaktadır. Bu katmanda güneş ışınları yoğun olarak hissedilir. Sıcaklığı güneşin etkisine göre 200 ile 1600° C’dir. Bu katmanda gazlar iyon halinde bulunmaktadır. Bu nedenle haberleşme sinyalleri ve radyo dalgalarının iletildiği tabakadır.
· Ekzosfer
Atmosferin en üst katıdır. Az miktarda oksijen, hidrojen ve helyum atomlarından oluşur. Kesin sınırı bilinmemekle birlikte üst sınırının yerden yaklaşık 10.000 km yükseklikte olduğu kabul edilmektedir. Yapay uydular bu katmanda bulunurlar, yerçekimi çok düşük ve gazlar çok seyrektir.
Şekil: Atmosferin Tabakaları (Layers of the Atmosphere, 2019).
GÜNEŞLENME VE ENERJİ BİLANÇOSU
Dünya, güneşten gelen enerji ile ısınmaktadır. Bu enerji, iklimi oluşturan hava olayları için de gereklidir. Güneşten gelen ışınların az bir kısmı atmosferin üst sınırına ve yeryüzüne ulaşmaktadır. Atmosferin üst sınırında birim alana, belli bir zamanda gelen enerji miktarına solar konstant denilmektedir. Atmosferin etkisiyle, Güneş’ten gelen ışınların tamamı yere ulaşmaz. Atmosfer güneş ışınlarını çeşitli oranlarda tutar ve dağıtır. Bu nedenle yeryüzü Güneş’ten gelen ışınlardan çok atmosfer tarafından tutulan ışınlarla ısınmaktadır.
Şekil: Yeryüzü ve Atmosferin Enerji Bütçesi.
Güneşten gelen enerji atmosfere girdikten sonra şöyle dağılır: %25’i bulutlar ve atmosferden yansır. %25’i dağılmaya (difüzyon) uğrar. %15’i atmosfer tarafından absorbe edilir. %8’i yere çarpınca uzaya yansır. %27’si yeri ısıtır. Gelen ışınların %25 + %8 = %33 ‘ü hiç değişikliğe uğramadan uzaya döner. Yeryüzüne ulaşan ışınların toplamı %47’yi bulmaktadır (Erol, 1991).
İKLİM ELEMANLARI
Sıcaklık, hava basıncı ve rüzgâr, nem ve yağış gibi iklimi unsurlara iklim elemanları denir.
· SICAKLIK
Atmosfer sıcaklığı, coğrafî koşulları ve yaşam etkinliklerini en fazla etkileyen iklim ögesidir. Bir cismin kütlesi içinde sahip olduğu enerjinin toplam miktarına ısı denir. Sıcaklık ise bu enerjinin açığa çıkma şekli ve etkisidir. Sıcaklığın yeryüzündeki dağılışında; enlem derecesi, kara ve denizlerin dağılışı, yükselti, bulutluluk, rüzgârlar ve akıntılar etkili olmaktadır.
Şekil: Ocak Ayı İzoterm Haritası. (Dünya İklim Haritaları, 2019).
Ocak ve Temmuz ayları soğuk ve sıcak ayları temsilen ele alınarak incelendiğinde kış-yaz sıcaklık dağılışlarında büyük farkların olduğu görülmektedir.
Ocak ayı izotermlerine göre;
- Kuzey Yarı Küre’de ocak ayında kış mevsimi, Güney Yarı Küre’de ise yaz mevsimi yaşanmaktadır.
- Kuzey Yarı Küre’de karalar ve denizler arasında sıcaklık farkı çok fazladır.
- Kuzey Yarı Küre’de en soğuk yer, Sibirya’dadır.
- Aşağı enlemlerde okyanusların doğusu daha serin, batısı daha sıcaktır. Bunun sebebi soğuk su akıntılarıdır. (Kanarya ve Kaliforniya akıntıları)
- Orta enlemlerde ise okyanusların doğusu daha sıcak, batısı daha soğuktur. Bunun nedeni sıcak akıntılardır. (Gulfstream ve Alaska akıntıları)
- Güney Yarı Küre’de izotermlerde ekvatora doğru sapmalar görülür. Bunun temel nedeni Güney Amerika’nın batısında Humbolt, Güney Afrika batısında Benguela ve Avustralya batı kıyılarındaki Batı Avustralya soğuk akıntılarıdır.
- Güney Yarı Küre’de en soğuk yer güney kutbudur.
Şekil: Dünya Temmuz Ayı İzoterm Haritası. (Dünya İklim Haritaları, 2019)
Temmuz ayı izotermleri incelendiğinde;
- Kuzey Yarı Küre’de temmuz ayında yaz mevsimi, Güney Yarı Küre’de kış mevsimi yaşanmaktadır.
- En yüksek sıcaklıklara Meksika, Arizona, Sahra, Arabistan, İran ve Orta Asya’da ulaşılır.
- 0⁰C izotermi Grönland’ın olduğu yerden geçmektedir.
- Okyanusların doğusunda izotermler güneye doğru bükülür. Bunun sebebi soğuk okyanus akıntılarıdır.
- Güney Yarı Küre’de izotermlerin daha zonal bir gidişi vardır.
- Kuzey Yarı Küre’de karaların fazla olması sıcaklık dağılışını etkilemekte, bu nedenle izotermlerin gidişi enlemlere uyumlu değildir.
- Güney Yarı Küre’deki 0⁰C izotermi son derece düzenli bir uzanışa sahiptir.
Sıcaklıkların yıllık ortalama dağılışı değerlendirildiğinde ise;
Dünya’nın şeklinden dolayı sıcaklığın genel olarak Ekvator’dan kutuplara doğru azaldığı, günlük harekete bağlı olarak dönencelerde nem az olduğu için sıcaklıkların özellikle Yengeç Dönencesinde yüksek olduğu gözlenir. En düşük ve en yüksek sıcaklıklar karaların daha fazla olduğu Kuzey Yarım Küre’de görülür. Kara ve denizlerin yarım kürelerde farklı dağılması, eş sıcaklık eğrilerinin Güney Yarım Küre’de Kuzey Yarım Küre’ye göre daha dengeli uzanmasını sağlamıştır. Kuzey Yarım Küre’de karaların batı kıyılarının, Güney Yarım Küre’de ise doğu kıyılarının daha sıcak olmasının nedeni akıntılardır.
(https://www.fikir.gen.tr/wp-content/uploads/2018/09/Harita-1.9-Okyanus-ak%C4%B1nt%C4%B1lar%C4%B1.png)
KAYNAKÇA
Atalay, İ. (1992). Genel Fiziki Coğrafya. İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi.
Atalay, İ. (2010). Uygulamalı Klimatoloji. İzmir: META Basım Matbaacılık Hizmetleri. Doğanay, H. (1992). Coğrafya’ya Giriş 1. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
Doğanay, H. (1999 ). Coğrafyaya Giriş. Konya: Çizgi Kitabevi.
Doğanay, H. (2002). Coğrafyaya Giriş 1 Genel ve Fiziki Coğrafya. Erzurum: Aktif Yayınevi. Erdoğan, N. (2019, 04 2019). Oluşumlarına Göre Basınç Kuşakları. Bilgicik:
https://www.bilgicik.com/yazi/olusumlarina-gore-basinc-kusaklari/ adresinden alındı Erinç, S. (1984). Klimatoloji ve Metodları. İstanbul: Gür-Ay Matbaası.
Erol, O. (1991). Genel Klimatoloji. Ankara: Gazi Büro Kitabevi.
İzbırak, R. (1992). Coğrafya Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. Klimatoloji 2. Meteoroloji Genel Müdürlüğü: https://www.mgm.gov.tr/FILES/genel/kitaplar/klimatoloji2.pdf adresinden alındı
Nişancı, A. (1990). Klimatoloji. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Yayınları. Türkeş, M. (2010). Klimatoloji ve Meteoroloji. İstanbul: Kriter Yayınevi.
Layers of the Atmosphere. http://ds9.ssl.berkeley.edu/lws_gems/3/layers.htm
Meteorolojiye Giriş. (2019, 04 13). Meteoroloji Genel Müdürlüğü: https://www.mgm.gov.tr/genel/meteorolojiyegir.aspx?s=
